Mbewu ziwemi zikovwira kusazgirako

Kupanga na vyakurya vinandi

Kovwira kukhozga nthowa zakupangira mbewu zakulondezga msika, kuvikilira vinthu vya chilengedwe vyakupambika ndiposo kuŵika ndalama mu ulimi uwo ukumanya kusintha kwa nyengo.

Ŵerengani Vinandi Za Ise

Chiwoneskero cha mitundu yiwemi ya mbewu za tirigu na chimanga yakukhozgeka mu

SAPP II

Kukhozga chivikiliro cha chakurya na vyakurya vyakukwana mu mbumba apo kukovwira alimi ŵachokoŵachoko kusanga vyakurya vinandi vyakukwaniska miyezgo ya msika pa uwemi na unandi wake.

Ŵerengani Vinandi Za Ise

Munda ukuru wakuwoneskeramo na kusambizgiramo

matekinoloje ghaphya gha ulimi

Kukhozga Njira Ziwemi Za Ulimi (GAPs) na matekinoloje agho ghapangika mu SAPP, ndiposo kughasazgirako kwizira mu masambiro ghawemi, ntchito za alangizi a ulimi, na kusanga vyakugwiliskira ntchito pa ulimi pakuwoneskera na kuyezga.

Ŵerengani Vinandi Za Ise

98,000 / 39,894

Mabanja gha Alimi Ghakukhumbikwa vs Ghafikika

490,000 / 199,469

Alimi Ŵachoko Ŵakukhumbikwa vs Ŵafikika

Maboma Ghakufikika

Vyaka vya Pulogiramu

Vigaŵa/Vyakufumapo na Milimo

Kuwonjezera vyakupanga vya ŵalimi ŵachoko na kuzizipizga nyengo

SAPP II yikusazgirako vyakulima vya ŵalimi ŵachokoŵachoko, kusanga vyakurya, na kuzizipizga nyengo . pakukhozgera ndondomeko ya kupanga vipambi na viŵeto mwakuyana na msika, kulimbikiska ndondomeko ya mtengo, na kukhozgera vyakumera vyakukhaliska mabwana. Pulogalamu iyi yikovwira ŵanthu kuti ŵaŵe ŵamahara pa nyengo na vyakurya vyakwenelera ulimi kwizira mu kafukufuku, Sukulu za Munda wa Ŵalimi, ntchito zakusazgirako za digito, matekinoloje ghakusintha, na nthowa zakusintha ŵanalume na ŵanakazi izo zikupangiska kuti vinthu viŵe makora . ŵalimi’ kusanga chimanyisko, vyakuŵikamo, na misika. SAPP II nayo yikovwira . dongo lakukhaliska, dongo, na ndondomeko zakupwelelera maji nga ni agroforestry, dongo . Kunozga chonde, kupanga manyowa, na tekinoloje ya nkhongono zakukwana kuti . Kulimbikiska ntchito za chilengiwa na kuchepeska suzgo la ŵalimi ku nyengo- vyakukhwaskana na viwombo.

Kuguliska ndondomeko ya ulimi wa ŵalimi ŵachokoŵachoko kukukhozgeka

SAPP II yikukhozga mabungwe gha ŵalimi na kuphatikizga msika pa 2020. kovwira magulu ghakupanga vinthu na masambiro, ntchito zakutukula bizinesi, mtengo kusazgirapo apa, kulaŵilira mtundu, kumanya vya ndalama, na kunozga mwaŵi wa kusanga vinthu vyakuzirwa . ndalama na mwaŵi wa msika. Pulogalamu iyi yikukhozgera nkhongono . Kulumikizana kwa msika kwizira mu kupanga ndondomeko ya kupanga, kuwunganya, ulimi wa mgwirizano, value addition, na mapulatifomu gha ŵanyake ŵanandi agho ghakukoleska ŵalimi na . ŵakugura, ŵamalonda ŵa vyakulima, na ŵanyake awo ŵakuchitako ntchito za mtengo, ndipo ŵakuŵika chomene mtima pa . ŵanakazi na ŵawukirano ŵakuchitako. SAPP II kwizira mu ndalama zakulimbana na ŵalimi (FCF) yikupereka wovwiri wa ndalama wakulimbana na magulu gha ŵalimi na ma SME gha 2019. ndondomeko yiwemi yakupangira vinthu, kupanga vinthu vyakulima, kupanga makina, na kuguliska- mabizinesi ghakulongozgeka na chilato chakuti ghapangiske vinthu vinandi, kuguliska vinthu, na . kupanga ndalama.

Kulimbikiska nkhongono za mabungwe na ndondomeko yakulongozgera chimanyisko

SAPP II yikukhozga nkhongono za ŵanchito ŵa pa pulojekiti, mabungwe ghakukolerana, na Ŵantchito ŵa pa mzere wakunthazi kwizira mu masambiro, kupeleka vipangizo vyakugwilira ntchito, na kukhozga mgwirizano wa chigaŵa kuti ŵakhozgere ndondomeko yiwemi kukhazikiska. Pulogalamu iyi yakhazikiska nthowa yakukhora yakulongozgera chimanyisko . na ndondomeko ya kuyowoyeskana mwa kupanga na kuthandazga vya ulimi . uthenga kwizira mu mapulatifomu gha ICT, nthowa zakupharazgira, mabuku, ndipo ivi . webusayiti yakupatulika ya SAPP II kuti ŵagaŵane ivyo ŵakwaniska, masambiro, na nkhani zakupambana. SAPP II yikovwiraso kupanga ndondomeko, kuvikilira ngozi za masoka gha chilengiwa, digito . Nthowa zakupelekera ulongozgi pa nyengo, na ndondomeko za inshuwalansi zichokozichoko za nyengo kuti kukhozga nkhongono zakukhozga, kuguliska, na kusintha kwa nyengo za . ŵalimi ŵachokoŵachoko.

Za Ise

Pulogiramu ya Sustainable Agriculture Production Programme (SAPP) II yizamuchitika kwa vyaka 7 (2024-2030) mu maboma ghanayi gha Malawi. Maboma agha ni; maboma ghaŵiri agho ghakaŵa kale mu SAPP, agho ni Lilongwe mu Central Region na Balaka mu Southern Region. Maboma ghaŵiri ghaphya ni Mzimba mu Northern Region na Dowa mu Central Region. Pulogiramu iyi yikovwirika na International Fund for Agricultural Development (IFAD), Boma la Malawi, kweniso ŵakupindura nayo.

Mabungwe gha Alimi

Mabungwe gha alimi 1,192 ghali kulembeka na kuwunikika pakuyaniska na chilato cha mabungwe 730 gha alimi.

Pulogiramu ya Nkhuku na Mbuzi Yakupasana

Pulogiramu iyi yikulutilira kupeleka mbuzi na nkhuku ku mbumba zakupindura nayo kwizira mu pulogiramu ya viŵeto vichoko kuti yikhozge chivikiliro cha chakurya na ndalama za mbumba.

Nkhani Zamunthazi

Khalani na umanyi wa milimo na vipharazgo vyamunthazi vya pulogiramu ya SAPP.

Programme News

MoAIWD, SAPP II kusayina MoU na MBS kuti ŵawovwirepo pa kupeleka chiphaso cha vyakulima

Unduna wa Ulimi, Kuthilira na Kupanga Maji (MoAIWD), pamoza na Kupanga Ulimi Kwakukhaliska . Pulogalamu (SAPP II), pa Chisulo ŵakasainira chipangano cha kukolerana (MoU) na wupu wa Malaŵi (MBS) kuti uwoneseske kuti mabungwe gha ŵalimi na . ma cooperative agho ghali pasi pa SAPP II ghakupanga vinthu vyakwenelera na vyakuzomerezgeka kuti viguliskike pa msika. Kusayina kwa MoU kukachitika ku Likulu la Unduna ku Capital Hill mu 2018. Lilongwe pamaso pa Mulongozgi Mukuru wa MBS, Symon Mandala; MoAIWD Mulembi Mukuru (Mulongozgi) Ben Nkasala; na Ntchito ya Charu Chose ya SAPP II Mulongozgi, Rex Baluwa. Nkasala wakalumba mgwirizano uwu, wakati uzamuwovwira kuti vinthu viŵe makora . mtundu wa katundu, kukhozga msika, kukhozga chigomezgo cha ŵakugula na, paumaliro, kutukula ndalama na umoyo wa ŵalimi pasi pa SAPP II . pulojekiti. Wati kwizira mu pulojekiti ya SAPP II wupu uwu ukuwunganya ŵalimi kuti ŵanjire mu mabungwe ghakukolerana na mabungwe gha ŵalimi kuti ŵambe nchito yikuru ya ulimi- kupanga na kusazgirako mtengo wa msika wa mu charu na wa pa charu chose. “Kuchitako msika mwakuzirwa kungachitika yayi kwambura kulondezga malango mwakukhora . na vipimo vyakukhazikiska na ndondomeko zakupelekera viphapha: Ichi ndicho mphambano yikuru iyo . mgwirizano withu na Malaŵi Bureau of Standards uzamumazga,” wakalongosora . Nkasala. Wakasazgapo kuti: “Mwa kuŵika pamoza vinthu ivyo ŵakupanga, kukhozgera kuti vinthu ni viwemi, na ivyo msika ukukhumba, . tikuŵika kukhaliska na kulondezga malango pa mtima wa vyakufumapo vya SAPP II dongosolo la ntchito." Kweniso, Mulongozgi Mukuru wa MBS, Symon Mandala, wakalumba chomene MoAIWD na SAPP II chifukwa cha kughanaghanira MBS kuŵa mnyawo wa ndondomeko, ŵakati mgwirizano uzamupeleka nkhongono ku mabungwe gha ŵalimi kuti ŵasange msika. Mandala wakati pakulondezga phangano ili, Bureau yizamupeleka masambiro na . ulongozgi wa luso pa vigaŵa vya charu na vya pa charu chose; Kusimikizga mtundu kusambizga; uteŵeti wa kukhozgera katundu; na kumanyikwa chomene kwa fundo . kulondezga nga ni chida cha kunjilirapo pa msika. “Nchakuzirwa comene kuti ŵasankha kutinjizgapo pakwamba . chifukwa, kanandi, vinthu vikupangika ku malo ghanyake kuti makampani . tikunjilirapo pa nyengo yaumaliro ya chimanyikwiro cha mtundu wa Bureau ndipo para tikuŵaphalira ndondomeko yakukhumbikwa, ŵakuti Bureau ni chinthu chakukhuŵazga,” wakayowoya nthena Mandala. Wakapemphaso MoAIWD na SAPP II kuti ŵawoneseske kuti pali kulutilira kukolerana; kuyowoyeskana makora; na kugaŵira vinthu pa nyengo yake ndiposo . kufwatura kuti mgwirizano uŵe wakupambana. SAPP II yikuchitika na wovwiri wa wupu wa International Fund wa 2019. Kutukuka kwa Ulimi (IFAD) ndipo yikukhozgera ulimi . malonda, kupanga na kuzizipizga pakati pa ŵalimi ŵachokoŵachoko mu 2019. ŵakalaŵiska pa vigaŵa vya Balaka, Lilongwe, Dowa na Mzimba. Chinthu chachikulu chomene cha SAPP II nkhupangiska kuti mabungwe gha ŵalimi ghatorepo mbali . mwaluŵiro mu misika yakunozgeka, yakupikisana, ndiposo yakupinduliska. Kuyana na Rex Baluwa, uyo ni mulaŵiliri wa ntchito iyi, ŵalimi ŵakujumpha 230 mabungwe ghalembeka pasi pa SAPP II ndipo sonosono apa ghazamupokera . vyakupeleka vyakuyana vya kusazgirako mtengo na ndondomeko zakupanga vyakulima. “Mabungwe agha ghakukhumbikwira wovwiri withu ndipo nkhukondwa kuti nga umo tizamuŵira . kwamba kucita capacity building nawo, tizamuyamba pamoza na MBS mwakuti ŵalimi ŵakumanya makora ivyo ŵakwenera kuchita kuti ŵafiske ivyo vikukhumbikwa,” wakayowoyaso . Baluwa.

Ŵerengani Vinandi

Update

RED Yikukhozgera Ntchito za Boma za Kuvikilira Vyakurya

Nduna ya vya ulimi, kuthilira na kupanga maji, Rosa Mbilizi, sonosono apa wakawonga chomene chifukwa cha mulimo uwo wupu wa International Fund for Agricultural Development (IFAD) ukuchita pakovwira boma kuti ŵafike ku ŵalimi ŵanandi. Nduna iyi yikayowoya mazgu agha ku muzi wa Kumitengo, pasi pa Senior Chief Kalumbu mu chigaŵa cha Lilongwe, apo yikaluta kukawona ŵalimi awo ŵakusanga phindu kufuma ku ntchito ya kuzgora ku ngozi na masoka gha chilengiwa (RED) pasi pa ndondomeko ya kupanga ulimi wakukhalilira (SAPP II). “Nkhuwonga chomene wupu wa IFAD chifukwa chakutiwovwira na ndalama zakukwana madola 3 miliyoni gha ku America mu ndondomeko iyi kuti tifike ku ŵalimi ŵanandi. Chigomezgo chane nga ni Nduna ya vya Ulimi, na cha Mulongozgi wa chalo cha Malaŵi, Arthur Peter Mutharika, nchakuti njara yileke kuŵapo mu Malaŵi, ndipo ŵalimi ŵakwenera kukhuŵilizgika kugwira ntchito mwamwamphu kuti tifiske chilato chithu chakuti charu chiŵe na vyakurya vinandi,” wakayowoyaso. Pa ulendo uwu, nduna iyi yikaluta kukawona msika wa Kalumbu FISP, uko yikadumbiskana na ŵalara ŵa msika na ŵalimi kuti ŵamanye ivyo ŵakukumana navyo pa nkhani ya kuwombora vyakuŵikamo vya mu famu, pamoza na masuzgo agho ŵakukumana nagho. Pamanyuma wakawona minda ya chimanga iyo yikaŵa ya ŵanyake awo ŵakapokera phindu kuti wamanye umo vinthu ivyo vikusangika mu mafamu ivyo vili mu pulogiramu iyi vikugwiriskikira nchito. Mbilizi wakati ngwakukondwa kuti, pakati pa mwezi wa Januwale 2026, chiŵelengero cha kuwombora kwa feteleza na mbuto zakuzomerezgeka pasi pa chigaŵa cha RED chafika pa 85 peresenti. “Tikukhazga kuti mitengo ya chimanga yilutilirenge kukhira. Pafupifupi nyengo yeneyiyo chaka chajumpha, thumba la chimanga la makilogalamu 50 likaguliskikanga pafupifupi K110,000, kweni sono thumba limoza ili likuguliskika pafupifupi K50,000. Pa nyengo iyo tizamumalizga FISP pakati pa mwezi wa Malichi, tizamuŵa na chimanga chinandi mu chalo, ndipo ivi vikwenera kulutilira kupangiska kuti mitengo ya chimanga yikhire pasi,” wakayowoyaso. Kuyana na mulaŵiliri wa chalo cha SAPP II, Rex Baluwa, chigaŵa cha RED chikaŵikika mwadala mu SAPP II kuti chiwovwirepo pa ngozi na masoka agho ghakukhwaska chivikiliro cha vyakurya. “Apo President wakapharazga kuti pali suzgo la vyakurya mu chalo, nga ni project tikaluta kwa awo ŵakutipa ndalama, IFAD, ndipo ŵakazomerezga fundo yakuti boma liwovwire ŵalimi kuti ŵasange vyakukhumbikwa pa famu mwambura kusuzga mu nyengo iyi,” wakayowoyaso. Kuyana na Baluwa, SAPP II yikagura matani 2,200 gha feteleza wa NPK na Urea, pamoza na mapaketi gha mbuto za chimanga za makilogalamu ghankhondi 22,000 kwizira mu chigaŵa cha RED. “Kwizira mu ndondomeko iyi, tikovwira ŵalimi 22,000: awo ŵakusanga phindu 17,950 mu chigaŵa cha Lilongwe na ŵanthu 4,050 awo ŵakusanga phindu mu chigaŵa cha Balaka. wakasazgirapo. Baluwa wakayowoyaso kuti chigaŵa cha RED chachita makora chomene mu vigaŵa vyose viŵiri, ndipo chakwaniska kuwombora ŵanthu 100 peresenti.

Ŵerengani Vinandi

Programme News

Ntchito Yakulaŵilira ya IFAD

Ntchito ya IFAD yakuwonelera pulogiramu iyi yikwenera kuchitika kufuma pa 22 . Juni-3 Julayi. Chakulinga cha Ntchito iyi nkhuwona umo ntchito iyi yikuchitikira kuluta panthazi kwa chaka cha kukhazikiska cha 2025/26.

Ŵerengani Vinandi

Wonani Nkhani Zose

Nkhani za Kupambana

Makulata Sinkayika wakujiwoneska mu munda wake wa chimanga na kumwemwetera.

June 23

AMAMA WAKULEKA WAKUTHANA

Vyose vikaŵa vyakususkana na Makulata Sinkayika wa ku Sonkhwe ku Nyanja EPA ku Lilongwe. Nga ni para kuŵa wambura kutora ndiposo wambura ndalama nkhwakukwana yayi, wakasuzgika na vyachuma. Wakatondeka kusanga ngongoli yiliyose kuti wawovwirepo pa ulimi wake, nanga nkhusambira mwana wake. Wakamanyikwa makora kuti wakukhumbikwira wovwiri ndipo wakalembeska pa ndondomeko ya wovwiri wa boma, kweni wakatondeka kugura feteleza chifukwa cha kukhuŵara kwa ndondomeko ndiposo chiŵelengero cha ŵanthu awo boma lingakwaniska kusanga wovwiri chikuchepa nyengo zose. Wakaŵavya pulani yakuwelera nyuma. Wakakhalanga pamoza mu nyumba iyo yikaŵa na utheka ndiposo makhoma gha mathipa. SAPP Nkhazakaŵa na chigomezgo na nkhuku, kweni iyo wakalotanga vinandi. “Nkhapokera nkhuku 10 kufuma ku SAPP I. Nkhuku zikachuluka, zikawovwira mbumba yane na kukhozgera masambiro gha mwana wane, uyo sono wali mu fomu 3 ku sukulu ya sekondare,” wakavumbura. Pakwamba kwa SAPP II, maloto ghake ghakukura. Icho chaŵa chiwemi chomene na chigaŵa cha RED icho chikovwirika na International Fund for Agricultural Development. Iyo wakati: “Sono nkhukhumba kulima vipambi vinandi kuti niguliske kuti nigule ng’ombe na ngolo ya ng’ombe.” Nangauli SAPP I yikamuwovwira kuti wapangire vinandi na kusanga ndalama zakugulira vyakukhumbikwa vya mbumba yake, nyengo ya El Niño yikaŵa kuti yarya vyose ivyo vikachitika mu vyaka ivyo vyajumpha apo chigaŵa chake chikaŵa na nyengo za chiwuvi vyaka viŵiri vyakulondezgapo. El Niño Apo wakazenga nyumba yiwemi chomene yakupangika na chisulo, kweni wakaŵavya chakurya. Ndipouli, nkhani yake yasintha. "Mwamwaŵi mu SAPP II nasanga phindu kufuma ku vyakuŵikamo vyakuwovwirika. Napanda mbuto zakuzomerezgeka ndipo nkhugomezga kuti nizamuvuna mathumba gha chimanga ghakujumpha 80 kufuma pa ekala yane. Pakwamba, nkhapokeranga pasi pa hafu ya ivyo. Nkhalimanga kwambura extension services ndipo sono nkhupokera wovwiri. “Sono nkhumanya kuti nchamachitiko kulima vyakurya vyakukwana ndipo nkhukhumba kulimaso mbuto za mtundu wa legume kuti ndalama izo nkhusanga nizigule ng’ombe na ngolo ya ng’ombe,” wakamalizga nthena.

Lilongwe

Lezina - Tizamuguliska chimanga chakukhalira na kuŵika ndalama mu bizinesi iyo tikukhumba

June 23

RED YIKUŴIKA ŴALIMI ŴACHINYAKE

Ŵanthu ŵaŵiri ŵawukirano – Braveson Chithope, wa vyaka 28, na Lezina Keliasi, wa vyaka 25 – ŵakufuma ku muzi wa Kumitengo, Nyanja Extension Area Planning Area (EPA) pasi pa Mulongozgi Mulara Kalumbu ku Lilongwe ŵali na vifukwa vyose vyakwenda patali apo nyengo yakuvuna ya 2025/2026 yikusendelera. Nyengo zose banja ili likakhumbanga kulima kuluska ivyo likaŵa navyo, kweni kusoŵa kwa vyakukhumbikwa pamoza na nyengo yitali yakuuma yambura kugowokera nyengo zose vikaŵatondeskanga kulima mu nyengo zakukura zajumphapo. Kweni ŵanyamata aŵa ŵakuyimba sumu yakupambana mu nyengo yakukura ya 2025/2026 chifukwa, pa 10th February 2026, munda wa chimanga wa Chithopes ukaŵa kuti wakhozgera kale vipambi vinandi ivyo vikulindilirika, na vipambi vya chimanga vitali na vyakukhora mu munda wawo. “Ni munda wa ekala yimoza ndipo nga umo mukuwonera, vipambi vikulayizgika comene,” wakalongosora nthena muwoli wa Chithope, Lezina, apo wakaluta ku ŵapharazgi pakati pa February 2026, ndipo wakalutilira kuti: “Tikukhazga kuti vipambi vya chimanga vyakukwana mathumba ghambura kucepera pa 80 kufuma mu munda uwu ni vipambi vyakupambanapambana ivyo mukuwona kuti ni vyakupambanapambana. kujumpha matumba 100 pa ekala.” Mfumu wake, Braveson, nayo wakayowoyapo chigomezgo chimoza pakwamba, pakati pa Januwale, apo Nduna ya Ulimi, Roza Mbilizi, wakaluta ku malo agha apo vipambi vya chimanga vikaŵa pafupi kuphuka. Braveson na muwoli wake mbamoza mwa ŵalimi ŵa ku Lilongwe awo ŵakasanga phindu kufuma ku Response to Emergency and Disaster (RED), iyo ni chigaŵa cha vyakuchitika vya mwamabuchibuchi mukati mwa ndondomeko ya kupanga ulimi wakukhalilira (SAPP II), iyo yikupangika kuti yiwovwirepo pa ngozi na masoka agho ghangaŵapo mu Malaŵi. Nangauli nyengo ya chiwuvi yikaŵa pa ngozi ku ŵalimi mu vigaŵa vinandi, kusazgapo Lilongwe na Balaka, ŵanandi awo ŵakasanga phindu la RED ŵakakhwaskika viŵi yayi, ndipo vipambi vyawo vya chimanga vikulayizga kuti vizamuŵa na vipambi vinandi, ndipo ivi vikupangiska kuti ŵalimi ŵalara na wachoko nga ni Braveson na muwoli wake, Lezina, ŵaŵe na chigomezgo chakuti ŵazamuŵa na umoyo uwemi. Lezina wakalongosora kuti: “Para tikuvuna chimanga chithu, tikughanaghana kusunga mathumba ghachoko waka kuti tiryenge mpaka pa nyengo yinyake yakuvuna na kuguliska ghanyake,” ndipo wakasazgapo kuti: “Pamanyuma tizamuŵika ndalama izo tizamusanga mu bizinesi iyo tikukhumba na kusanga phindu linandi.” Ku malo ghanyake mu Malingunde EPA, ivyo vikuchitika chifukwa cha wovwiri wa RED vyapangiskaso kuti munthu munyake uyo wakusanga phindu, Kelvin Lyson, wakulota chomene. Lyson wali na vyaka 23, ndipo wakaleka sukulu ya Fomu Yakwamba ndipo wali na chilato chikuru chakuti wawelere ku sukulu na kutora uko wakafuma. Nangauli chimanga chake chikaŵa mazuŵa ghachoko waka kufuma pa tasselling pakati pa February, malo ghakulimapo vipambi ghakaŵa ghakubisika — vyose vikaŵa vyakuyana waka, Lyson wakuwoneka kuti wazamufiska maloto ghake gha nyengo yitali. “Ulimi ukaŵa wakusuzga yayi kwa ise chifukwa cha mitengo ya vinthu vyakukhumbikwa nga ni feteleza na mbuto,” wakalongosora nthena Lyson, uyo wakufumira mu mbumba ya ŵana 6, ndipo wali na mama uyo wali yekha. “Kweni chaka chino ulimi waŵa wakusuzga yayi na wovwiri wa RED ndipo, kwa nyengo yakwamba mu vyaka vinandi, tingaŵa na vyakurya vyakukwana vyakuti mbumba yiryenge, ndiposo vyakusazgikira vyakuguliska.” Lyson wali na chigomezgo kuti wazamuwelera ku sukulu para waguliska chimanga icho chakhalako, nyengo ya vuna yikwiza. Chithunzithunzi ichi chikuŵa chimoza pakati pa ŵanandi awo ŵakusanga phindu kufuma ku RED Component mu ma EPA 6 ku Lilongwe: ŵalimi sono ŵakujiwona kuti ŵakuwelera ku kusoŵa kwa vyakurya, chinthu icho chapangiska kuti wose awo ŵakukhazikiska SAPP II na boma ŵamwemwetere. “Nga ni pulogiramu tili ŵakukondwa na umo ŵalimi ŵagwiriskira nchito vyakuŵikamo,” wakalongosora nthena Rex Baluwa, uyo wakulaŵilira pulogiramu ya chalo cha SAPP II, apo wakafumbikapo. “Ivyo tikugomezga ni vyakuti ŵalimi ŵazamuŵa na vipambi vinandi, ivyo vizamupangiska kuti pa nyumba paŵe vyakurya vinandi, vyakurya vyakwenelera na kusanga ndalama zinandi,” wakalongosora. Mwakuyana waka, Nduna ya Ulimi, Kuthilira na Kutukula Maji, Roza Mbilizi, wakalongora kuti wakukondwa na ivyo vikuwoneka kuti vichitikenge mu chigaŵa cha RED chifukwa cha umo vipambi vya chimanga vikuwonekera mu minda iyo wakaluta ku Lilongwe pakati pa mwezi wa Januwale. “Nkhukondwa chomene kuti pulogiramu iyi yawovwira ŵalimi ŵakufuma mu vigaŵa ivi — chomenechomene ŵalimi ŵawukirano,” wakayowoya nthena Mbilizi pamanyuma pakuti chigaŵa cha chimanga cha Chithopes chamukondweska. "Nkhukondwa chomene kuwona ŵawukirano ŵakunjilirapo pa ulimi; ndipo nkhuwonga chomene wupu wa International Fund for Agricultural Development chifukwa cha kupeleka ndalama ku chigaŵa cha RED pasi pa SAPP II," wakalutilizga. Kuyana na nduna iyi, chigaŵa cha RED chikukolerana na ivyo Pulezidenti Peter Mutharika wakapharazga mu Okutobala 2025.

Lilongwe

Vinthu vyakuwovwirika vya mu famu Kuthereska Kusoŵa kwa Vyakurya, Kukwezga Ndalama

Gulu la Ŵalara la Kalumbu, ŵakukondwa na ivyo vyachitika.

June 25

Vinthu vyakuwovwirika vya mu famu Kuthereska Kusoŵa kwa Vyakurya, Kukwezga Ndalama

Ŵanthu awo ŵakusanga phindu kufuma ku ndondomeko ya vyakuŵikamo vya mu famu iyo yikuwovwirika pasi pa ndondomeko ya kupanga ulimi wakukhalilira (SAPP II), iyo yikupelekeka na wupu wa International Fund for Agricultural Development (IFAD), ŵalumba chomene ndondomeko iyi kuti yikusintha nadi maseŵero pakufiska chivikiliro cha vyakurya vya pa nyumba. Kwizira mu ndondomeko iyi, mbuto za chimanga zikulipirika chomene na pulojekiti iyi, kung’anamura kuti ŵalimi ŵakuziwombora kwambura kulipira, apo feteleza wakusangika pa mtengo wakuwovwirika wa K10,000 pa thumba la makilogalamu 50, mwakuyana na ndondomeko ya boma ya Farm Input Subsidy Program (FISP). Yumoza wa awo ŵakapokera wovwiri uwu, Lezina Keliyasi, wakalongosora kuti wati wasankhika kuŵa yumoza wa awo ŵapokerenge vyakuŵikamo ivyo vikawovwirika, wakamba kunozgekera mu munda wake wa chimanga mwakufikapo. Wazomera kuti pakwamba wakalimanga kwambura kupwelelera makora vipambi vyake ndipo kanandi wakaŵikanga feteleza wakukwana yayi, kweni sono nthowa yake yasintha. “Kuza kwa feteleza wakukwana kufuma ku SAPP II kwanovwira kuti niŵike mu munda wane wa chimanga chaka chino, ndipo chigomezgo nchakuti nizamuŵa na vuna yakukwana ya mathumba ghambura kucepera pa 80 pa ekala. Kuno ku chigaŵa cha Traditional Authority Kalumbu, tikavunanga chimanga, kweni chikaŵanga chakukwana yayi kuti tipwelelere mbumba yithu chaka chose. Nyengo iyi, nga ni mbumba, tizamuŵa na vyakurya vyakukwana ndiposo vinyake vyakuguliska. Tikukhazga kuti tichitenge bizinesi yinandi, chifukwa SAPP II yikutichiska kuti tisange ndalama zinandi,” wakayowoyaso Keliyasi. SAPP II yikulondezga ndondomeko yakwamba ya kupanga ulimi wakukhaliska (SAPP), iyo nayo yikawovwirika na IFAD ndipo yikawovwiranga ŵalimi kwizira mu nthowa zakupambanapambana, kusazgapo ndondomeko ya kupeleka viŵeto. SAPP II yikusazgapo chigaŵa cha kuzgora ku ngozi na masoka gha chilengiwa (RED), icho chikuŵika chomene mtima pa kukhozga chivikiliro cha vyakurya vya mu nyumba. Chigaŵa ichi chikufiska FISP pakukhwaska ŵalimi ŵachokoŵachoko awo ŵakhwaskika na masoka gha chilengiwa. Ndipouli, ŵanyake awo ŵakusanga candulo na pulogiramu iyi ŵali kuyowoya kuti ŵakulindilira kuti ŵazamusanga ndalama zinandi kufuma ku ivyo ŵakulima. Kufuma nyengo iyi, Keliyasi wakuchiska ŵalimi ŵanyake kuti ŵachitengepo kanthu mwaluŵiro, ŵaŵikepo mtima, na kugwiliskira ntchito manyowa ghambura kupangika na ŵanthu kuti ŵaleke kuthemba waka wovwiri wa boma. Mulongozgi wa muzi wa gulu Kalumbu, kufuma ku boma la chikhalidwe la Kalumbu ku Lilongwe, wakalongora kuti wakukondwa chomene na ivyo vyachitika. Mulongozgi uyu wakalongosora kuti apo chigaŵa cha RED chikayambiskika mu Nyanja Extension Planning Area (EPA), awo ŵakamanyikwa kuti ŵazamusanga phindu ŵakapokera mbuto za chimanga zakuzomerezgeka kwawanangwa ndipo ŵakakwaniska kuwombora feteleza pa nyengo yake. Senior Group Village Headman Kalumbu wakati ŵalimi ŵakulindilira kuti ŵavunenge mathumba ghakujumpha 80, chifukwa cha ulongozgi wa ŵanchito ŵa extension awo ŵakaŵachiska kuti ŵalondezgenge nthowa ziwemi za ulimi. Wakapemphaso ŵantu ŵake kuti ŵaciteko mwamwamphu milimo ya ulimi mwakuti ŵaŵe na vyakurya vyakukwana ndiposo kuti ŵaŵe na ndalama zinandi za pa nyumba.

Lilongwe

Mafumu ghakumwemwetera apo gulu lakovwira ŵanthu awo ŵakhwaskika na masoka gha chilengiwa

Kasoni wakukondwa na RED effect

June 25

Mafumu ghakumwemwetera apo gulu lakovwira ŵanthu awo ŵakhwaskika na masoka gha chilengiwa

Sonosono apa, ŵalongozgi ŵa mizi ŵa mu gulu la ŵalara ŵa Lilongwe (GVHs) Kalumbu na Kasoni, awo ŵakalongozgekanga na Mulongozgi Mukuru Kalumbu na Mulongozgi wa Mitheto (TA) Msinde, ŵakajisanga kuti—panji kwambura kumanya—ŵakuwerezgapo mazgu gha John Muir, mulembi wa ku America wakumanyikwa comene wa mu vilimika vya m’ma 1800, uyo wakati: “Uyo nyengo yinyake wakayowoyanga za Pengoro.” Chigaŵa cha kuzgora ku ngozi na masoka gha chilengiwa (RED) pasi pa SAPP II, icho chikuchitika mu vigaŵa 8 vyakunozga vyakusazgirako (EPAs) ku Lilongwe na Balaka, chingaŵa kuti chikapangiska waka kuti kulamulira kuŵe kwambura kusuzga ku ŵalongozgi, chifukwa cha vuna yakulayizgika iyo yikawoneka pa nyengo ya maulendo gha mu minda pakati pa mwezi wa February. Mu Chitsime na Nyanja EPAs pasi pa Senior Chief Kalumbu, na mu Nyang’amire EPA pasi pa TA Msinde, minda yose ya chimanga iyo yikayezgeka iyo yikawovwirika pasi pa chigaŵa cha RED yikapereka uthenga umoza wakumanyikwa makora: ŵalimi ŵazamuŵa na vyakurya vyakukwana vya mabanja ghawo pera yayi, kweni ŵazamuŵaso na ndalama zakusazgikira zakuŵikamo ndalama. “Taŵalekeska njara—wonani mwekha!” wakayowoya nthena Mulara wa GVH Kalumbu, uku wakulongora munda wa chimanga uwo ukukura makora uwo ngwa banja linyake la ŵawukirano, Braveson na Lezina Chithope ŵa mu muzi wa Kumitengo pasi pa Nyanja EPA. Kuŵa na mathumba ghaŵiri gha feteleza (NPK na Urea), agho ghakusangika pa mtengo wakuwovwirika wa K10,000 limoza, na paketi yaulere ya mbuto za chimanga zakuzomerezgeka za makilogalamu 5, ŵalimi ŵanyake ŵakulindilira kuti ŵavune pakati pa mathumba 50 na 80 gha chimanga, ndipo limoza likulemera makilogalamu 50 pa sicre, kufuma pa. “Ivyo mukuwona mu munda wa chimanga uwu uwo ngwa Chithopes ndivyo muzamusanga pakati pa ŵalimi wose ŵa RED awo ŵakagwiriskira nchito waka yayi vyakuŵikamo, kweni ŵakazomeraso nthowa ziwemi za ulimi izo tikasambira kwizira mu SAPP II, chomenechomene pa kupanga mchenga na kupanda,” wakalongosora Senior GVH Kalumbu. Wakalutilira kuti: “Chigaŵa ichi cha SAPP II chawovwira chomene ŵalimi ŵithu, ndipo tikugomezga kuti ŵalimi awo ŵali pasi pa Kalumbu ŵazamuvuna chomene.” "Ghanaghanirani ivyo munthu wangachita na mathumba gha chimanga 50 panji kujumphirapo! Njara yiŵenge mbiri. Ndipo nga mbafumu, tiŵenge na mphindano zichoko waka zakumazgira pakati pa ŵantu ŵithu, chifukwa mphindano zinandi zikuwuka para ŵanthu ŵakutondeka kujipwelelera," Kalumbu wakasazgirapo.

Lilongwe

Vyakuchitika Vikwiza

Khalani na umanyi wa vyakuchitika na milimo yamunthazi ya pulogiramu ya SAPP.

JUN

JUL

Meeting

Kuyambiska kwa ILSA

Pulogalamu iyi yikwenera kuyambiska ndondomeko ya kuŵika ndalama mu umoyo wakukhozga na . Umoyo wa dongo mu vyaru vya ACP (ILSA): Ulimi wakukhalilira na wakukhora mu Malawi mu sabata ya 29 Juni-3 Julayi.

Lilongwe

JUN

Meeting

Msonkhano wa Masambiro gha Ŵalimi ŵa Nyengo

Yesaniso

Lilongwe

08:00 - 14:00

JUN

JUL

Mission

Ntchito Yakulaŵilira ya IFAD

Chilato cha Ntchito iyi nkhuwona umo ntchito iyi yikuchitira chaka cha kukhazikiska cha 2025/26.

Lilongwe

JUN

Field Day

Kuwunganya vinthu vyakukhwaskana na mapulogiramu gha pa wayilesi ku Balaka na Lilongwe

Pulogalamu iyi yizamuchitiska maulendo gha mu minda kuti yikadumbiskane na awo ŵazamusanga phindu pa pulojekiti iyi kuti ŵatolere ivyo ŵangachita pa pulogiramu ya pa wayilesi.

Balaka na Lilongwe

08:00 - 16:00

Wonani Vyakuchitika Vyose

Wonani Mafumbo Ghakufumbika Kanandi